بررسی چیستی مرگ از دیدگاه افلاطون و ملاصدرا

 بررسی چیستی مرگ از دیدگاه افلاطون و ملاصدرا ، رضا اکبریان، رضا فاضلی، قبسات 1386 شماره 46

اشتیاق و تمنای موت در افلاطون و ملاصدرا وجود دارد. مرگ در اندیشۀ افلاطون با اسطوره پیوند خورده است. همچنین او به وجود پیشین نفس معتقد است که در وجود پیش از بدن مشاهده حقایق کرده است. در صدرالمتالهین نیز مفهومی به نام مرگ طبیعی برخاسته از حرکت جوهری و حدوث جسمانی نفس وجود دارد. افزون بر پیش فهم های زمانه ای، تفاوت مبانی نفس شناسی نیز سبب شده است که به رغم شباهتها، افلاطون و ملاصدرا فهم متفاوتی از مرگ داشته باشند. افلاطون مرگ را بازگشتی به عالم حقایق می داند؛ چون مرگ جدایی از عالم شدن هاست و فیلسوف مشتاق آن است؛ حال آنکه در اندیشۀ ملاصدرا مرگ مرحله ای از تکامل است که پیش تر با حرکت جوهری آغاز شده است و عالم ماده زمینه ساز معرفت حقیقی است. افلاطون مرگ را هرگز کنار نمی نهد و شاید نظریۀ خلود نفس و حتی ایده های لم یزلی، پاسخی به عمق درک تناهی است. مرگ برای او حتی اساس زندگی فیلسوفانه است؛ چون حقیقت نماست، اما در تبیین آن نباید از اسطوره و عرف مردم آن زمانه و در یک کلام، پارادایم افلاطونی، غافل بود. همچنین دغدغه مرگ در صدرالمتالهین همانند افلاطون نیست که به یک پیش زمینۀ اسطوره ای وابسته باشد که شاید چندان هم به ایمان بستگی نداشته باشد و آن گاه این به عنوان فهم زمانه ای، بر درد جاودانگی - که هماره با بشر بوده است- تاثیری داشته باشد، و سپس به درد جدایی از استاد افزوده شود تا نظام فکری که پرسش های فلسفی آن زمانه را پاسخ می گوید، این هر دو را با نظام فلسفی مبتنی بر دیالکتیک بپوشانند. شاید افلاطون بیشتر در پی تاسیس شهری بوده است که در آن فیلسوف- و به شکل موردی سقراط را نکشند و این فیلسوف باید مردی جاودانه باشد که نظاره گر جاودانگان است. حکمت متعالیه ملاصدرا بر پایۀ ایمان است، بر کتابی مقدس که در آن هر امری حکیمانه روشن است و غیب نمایی می کند و حقیقت این غیب، هنگامی رخ می نماید که دیده ها با مرگ تیز شده باشد. به یقین عناصر این شبکه، با نظام معرفتی افلاطون تفاوت بنیادی دارد. یک ضلع معرفتی نظام ملاصدرا، ایمان به دینی است که رهنمای تمامی انسانهاست. ضلع دیگر معرفتی حکمت متعالیه، بررسی عقلی است که البته در افلاطون نیز هست، ولی فارغ از ضلع اول نیست. بنابراین، اگر بگوییم دغدغه اصلی ملاصدرا کشف حجاب از آیات قرآنی است که رجعت و فرجام و صیرورت را فدای تعالی می دانند، گزاف نگفته ایم. صدرالمتالهین در پی آن است که دریابد این بازگشت و صیرورت به سوی حق چگونه است و چگونه می توان با عقل بدان معرفت یافت. در زمینۀ اشتیاق به موت که انگیزه نخست برای این مقایسه بود، می توان گفت فیلسوف افلاطون مشتاق موت است، چون می خواهد به عالم مُثُل بازگردد و درد دوری از جاودانگان او را به ستوه آورده است. حال آنکه اولیای خدا در نظر صدرالمتالهین مشتاق موتند. چون در این دنیا به استکمال رسیده اند و با حقایق عقلانی متحد شده اند و چشم وجودی یافته اند. مرگ برای ایشان رحمت است. زیرا در این دنیا مراحل کمال خویش را پیموده اند. نظر ملاصدرا با نگرش افلاطون فرق اساسی دارد. در نظر افلاطون عالم جسمانی که محل صیرورت است، متعلق معرفت حقیقی نیست؛ حال آنکه ملاصدرا بر اساس حرکت جوهری و حدود جسمانی نفس، عالم ماده را زمینه ساز معرفت حقیقی می داند و به واسطه حضور در این عالم است که می توان وجود جمعی و سعی یافت. در نظر ملاصدرا، هستی انسان بر ماهیت او مقدم است. او همواره در نوعی نسبت فعال با عالم قرار می گیرد. این رابطه درونی و ذاتی، با تکامل، تزکیه نفس، اتحاد و ارتقاعی به ساحت وجود آشکار می شود. مرگ مرحله ای از این  تکامل است. ملاصدرا انسان را حقیقت یگانه و ذومراتبی می داند که در گوهر خود پیوسته در تحول و سیلان است و به واسطۀ این حرکت می تواند از مرتبۀ طبیعت به تجرد مثال (یا برزخی) و سپس به تجرد عقلی و سرانجام به مقام فوق تجرد یعنی مقام الهی که هیچ محدودیت و ماهیتی ندارد برسد. آدمی از مراتب پایین تر و به ترتیب و تدریج، راهی مراتب بالاتر و شریف تر می شود و تا همۀ مراحل طبیعی را نگذراند، وارد مرحلۀ نفسانی و سپس عقلانی نمی شود. حال آنکه افلاطون مرگ را بازگشت به دیدار اولیه مثل و نهادن قفس تن می دادند و سیر در عالم صیرورت را وقعی نمی نهد.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    

/ 0 نظر / 73 بازدید